Beslismodel duurzaamheid plastics

Plastics zitten in talloze producten. Ze zijn licht en veelzijdig, maar hebben een negatief milieu-imago. Toch is streven naar een wereld zonder plastics niet slim. Om in te schatten hoe slecht (of goed) een bepaalde variant is, moet je kijken naar de grondstoffen, de manier van productie en (her)gebruik, én naar alle milieu-effecten.

Zo’n levenscyclusanalyse is voor een expert al heel lastig, laat staan voor de gemiddelde inkoper! TNO en Fraunhofer ontwikkelden daarom een beslismodel, dat je helpt om de juiste vragen te stellen. 100% zekerheid over de juiste beslissing krijg je nooit, tenzij je minder van precies dezelfde kunststof inkoopt.

Op Instagram geeft de hashtag #plasticsfree maar liefst 4,7 miljoen hits. Menigeen wil plastics zo ver mogelijk terugdringen. Ik ben niet echt milieu-activistisch, maar heb zelf ook nog wel een idee: geen plastic hoesjes meer om vakbladen!  

Intuïtief denk ik in de juiste richting, zo zal straks blijken: minder plastic waar dat kan is het beste. Dit staat echter haaks op de huidige trend: de productie groeit nog steeds gestaag.

Wereldwijd zijn plastics verantwoordelijk voor 4,5% van de broeikasgas-emissies, waarvan ongeveer 60% door productie, 30% door gebruik, en 10% ten gevolge van afschrijving van plastics (meestal gevolgd door verbranding)  

Plastics hebben een negatief imago. De grondstof is ‘fossiel’, en ze doen onnatuurlijk aan. Ook zijn plastics geassocieerd met plastic soep in zee, met zwerfafval en met microplastics. 2,4% komt in het milieu terecht.

Positieve eigenschappen
Kunststoffen hebben echter ook veel positieve eigenschappen. Via chemische modificatie kun je de eigenschappen bijvoorbeeld perfect op maat snijden. Plastics zijn goedkoop en licht, en ze dragen zo bijvoorbeeld bij aan zuinigere auto’s en lagere transportkosten.

Als inkoper moet je daarom uitkijken dat een duurzaam alternatief zoals bijvoorbeeld een glazen fles geen greenwashing is. De productie van glas geeft namelijk meer kooldioxide-uitstoot dan plastic. En een biodegradeerbare kartonnen krat mag op het eerste gezicht enorm ‘groen’ lijken, maar is dat waarschijnlijk niet als die een kunststof krat vervangt die je veel vaker opnieuw gebruikt.

Naast verpakkingen zie je veel toepassingen van kunststof in gebouwen. Dan ontstaat soms de merkwaardige situatie dat de productie het klimaat schaadt, terwijl dezelfde kunststof verderop in de keten onze planeet juist beschermt.

Hele keten
‘Daarom moet je, als je oplossingen vergelijkt, de héle keten van grondstof tot gebruik en end-of-life bekijken’, zegt Esther van den Beuken, principal consultant circular plastics bij TNO.

‘Zoiets heet een LCA oftewel een life cycle analysis. Wij en andere bureaus kunnen dat voor je doen. Een aanrader daarbij: check zélf of de data uit betrouwbare bronnen komen, en of het bureau hun analyse door één of meerdere concullega’s laat checken.’

Sowieso is een perfecte LCA onhaalbaar, want niet alle data zijn beschikbaar of ze zijn onzeker. Bij plastics is er bovendien een extra moeilijkheid: microplastics die vrijkomen in het milieu tellen niet mee bij een LCA. Dus wat is dan bijvoorbeeld beter: een kunststof die lang meegaat maar veel slijt, of een kunststof die weinig slijt maar die al snel richting de afvalverbranding gaat?

Beslismodel
Hierdoor rijst de vraag: Wat moet een inkoper doen, als een leverancier bij een aanbesteding zegt dat zijn alternatief duurzamer is? Kun je dan ook iets, zonder zo’n dure en toch nog onzekere LCA? Het antwoord is gelukkig ‘ja’!

Ketenbreed kijken, en daarbij alert zijn op de bovengenoemde tegenstrijdigheden, is de eerste tip. Daarbij helpt een beslismodel, gepresenteerd in een whitepaper¹ van de onderzoeksinstituten TNO en Fraunhofer.

De tienstaps R-ladder. Donkerblauwe keuzes passen bij narrowing the loop, lichtblauwe bij slowing the loop, grijze bij closing the loop.
In groen: drie 'O-factoren' om de materiaalcyclus groen te laten opereren

Tienstaps R-ladder
Een deel van het model bestaat uit de bekende hiërarchische R-ladder. Daarvan werden sinds de jaren zeventig meerdere varianten ontwikkeld. In dit geval gaat het om de meest uitgebreide tienstaps R-ladder van ex-minister van milieu Jacqueline Cramer.

Van den Beuken: ‘Die R-ladder begint met de eerst aangewezen oplossingen, refuse, rethink en reduce. Dat noemen wij narrowing the loop: je vermindert de hoeveelheid plastic in de gebruikscyclus. Daarna volgen zaken zoals reuse en repair. Daarmee houd je materialen langer in de roulatie: slowing the loop. Daarna volgen pas de circulaire oplossingen waarop iedereen nu zo de nadruk legt: closing the loop. Eigenlijk is dat verkeerd: je moet éérst kijken of het met minder materiaal kan, en daarna of je een product langer kunt gebruiken.’

Hieruit volgt tip twee voor inkopers: Een alternatief is vaak duurzamer als je daarmee, gezien vanaf de bovenzijde van de R-ladder, een of meer tredes teruggaat. ‘Maar pas op: in ons model hebben wel een voorwaarde toegevoegd! Alle lagere R-opties moeten mogelijk blijven. Een productontwerp met minder plastics, waardoor je dat product daardoor niet meer kunt repareren, is dus niet goed.’  

Het is in elk geval het beste om bovenaan de R-ladder te beginnen. Dus met refuse (kan het met minder) en rethink (kan het anders). Zo start je bij jezelf.

‘Dat kun je als inkoper niet alleen, maar enkel samen met bijvoorbeeld de productontwikkelaars in je bedrijf en met leveranciers. Wellicht kan een product zodanig worden ontworpen dat er minder plastic in zit, of kun je producten afnemen als dienst, zodat een leverancier ze makkelijker kan recyclen.’

Wij danken onze partners/adverteerders, door hen kunnen wij onafhankelijke artikelen maken!
Ontdek bijvoorbeeld hoe onderstaande partij Duurzaam in de praktijk helpt brengen!

De AlignmentPuzzel

Door belabberde interne samenwerking verliezen bedrijven veel tijd, capaciteit en slagkracht. Daardoor verdampt er veel geld en vertrekken gemotiveerde medewerkers. Het kan anders! Het boek De AlignmentPuzzel beschrijft een nieuwe stijl van bedrijfsvoering op basis van drie uitgangspunten.
1. Het doel is de cashflow op lange termijn, niet korte-termijnwinst
2. Ontwerp een bedrijf vanuit het primaire proces, niet vanuit (afdelings)functies
3. Stuur op alignment, niet op afdelingsresultaten

Bestel het boek De AlignmentPuzzel via de link

> Naar website

> Toon andere adviseurs categorie Duurzaam

Drie O-factoren
De derde tip sluit aan op het al eerdergenoemde kijken naar de hele keten. ‘En dan niet alleen naar de aspecten die de R-ladder zichtbaar maakt, maar óók naar de manier van productie en eventuele recycling. Operating the loop noemen wij dat: wat kost het om de cyclus gaande te houden. Check elk alternatief daarbij op de aanwezigheid van drie ‘O’-factoren: gebruik van hernieuwbare energie, gebruik van hernieuwbare grondstoffen en zo min mogelijk materiaalverliezen.’

Last-but-not-least zijn de eigenschappen van een in te kopen product natuurlijk ook belangrijk: is het de beste oplossing voor het ‘probleem’ waarvoor je een oplossing zoekt!

Het beslismodel geeft inkopers goede handvatten om kritische vragen te stellen om de ‘groenheid’ van aanbiedingen te toetsen. Hoe zijn de R’s en de O’s ingevuld ten opzichte van alternatieven?

Het complete beslismodel. In essentie kies je voor de hoogste R-trede die lagere R’s niet onmogelijk maakt, én waarbij de drie O-factoren (hernieuwbare energie en grondstoffen, geringe materiaalverliezen) het sterkst zijn ingevuld

Open vraag
Het lijkt echter een nóg beter idee om een leverancier eerst deze open vraag te stellen: "hoe is de duurzaamheid van jullie product onderbouwd?"

Als je dan een verhaal krijgt over de hele keten van productie tot afschrijving, dan zou me dat persoonlijk een veel beter gevoel geven dan enkel ‘ons product bestaat uit natuurlijke grondstoffen’.

Want een volledig bio-afbreekbaar product, dat mogelijk ook nog eens lang mee gaat, kan best op een zeer milieuonvriendelijke manier zijn vervaardigd. Misschien is de belangrijkste les wel om zeer kritisch te blijven bij het beoordelen van ’groene’ alternatieven.

100% zekerheid of het ene alternatief beter is dan het andere krijg je nooit. Het model van TNO en Fraunhofer maakt de kans echter wel veel kleiner dat je zaken over het hoofd ziet. Dat geldt vooral als je plastics met plastics vergelijkt.

Bij het overwegen van ándere alternatieven helpt het model ook, maar dan ontkom je eigenlijk niet aan een LCA, omdat alternatieven (staal, glas etc.) heel andere eigenschappen hebben én een heel andere levenscyclus.   

Plastics zullen en hoeven niet compleet te verdwijnen. Het gaat er vooral om ze slim af te wegen tegen elkaar en tegen alternatieven. Bovendien zullen er steeds meer biodegradeerbare plastics komen, gemaakt uit hernieuwbare grondstoffen, en met groene energie als energiebron.